U godinama nakon Drugog svetskog rata, u vremenu posleratne izgradnje, u svim većim gradovima na prostoru nekadašnje Jugoslavije počeli su da se grade novi stambeni kvartovi. Intenzivna urbanizacija prouzrokovala je priliv stanovništva u urbane sredine, a na obodima gradova krenule su da niču višespratnice, a kasnije i soliteri. Osim u stručnim časopisima koji se bave arhitekturom i urbanizmom, o životu u novosagrađenim stambenim kvartovima zapravo se nije mnogo govorilo, iako je u njima sad već stasalo nekoliko generacija ljudi. Ipak, nedavno preminuli novinar Teofil Pančić sa ponosom je isticao da je formativne godine proveo odrastajući u jednom zagrebačkom soliteru. Ugledni beogradski književnik Mihajlo Pantić veliki deo svog književnog opusa smestio je na Novi Beograd, pa je i celu jednu zbirku proze posvetio ovom urbanom području u svojim „Novobeogradskim pričama“. Treba pomenuti književnika i muzičara Slobodana Tišmu, koji je u svojoj prozi često tematizovao novosadske Limane. Stambeni kvartovi od Ljubljane do Skoplja odavno su postali toponimi scena vrhunskih kinematografskih ostvarenja, muzičkih spotova, pesama, popularne kulture, ali su, čini mi se, ostali na margini interesovanja šire kulturne javnosti, prepušteni devastaciji u godinama postsocijalizma i tranzicije.

Dokaz o značaju stambenih blokova iz perioda gradnje u nekadašnjoj Jugoslaviji može se, na primer, pronaći u beogradskom prigradskom naselju Cerak Vinogradi. Zajedno sa novobeogradskim blokom 23, ovaj stambeni kvart, nakon izložbe „Ka betonskoj utopiji – arhitektura Jugoslavije od 1948. do 1980.“, postao je stalni deo postavke njujorškog muzeja „Moma“, a 2019. godine proglašen je i za kulturno dobro Republike Srbije. Kako izgleda naselje, kako je zamišljeno i planirano, s velikim brojem fotografija možete videti na ovom linku. 

Deo Cerak Vinograda iz vazduha (SCREENSHOT: YouTube)

Za naselje Cerak Vinogradi ne može se reći da je puki arhitektonski projekat; ono je u svojim ukupnim, složenim aktivnostima značilo poduhvat, kako to ističe arhitektkinja Melanija Marušić, koja je zajedno sa svojim suprugom Darkom Marušićem i arhitektom Nedeljkom Borovicom učestvovala u njegovom projektovanju. U samom procesu izgradnje, koji je trajao od 1978. do 1988. godine, bio je formiran gradilišni kamp – kompleks montažnih baraka u kojima su rađeni projekti i iz kojih je praćeno građenje te su vršene revizije i kontrola projekta. Karakteristika ovog stambenog kompleksa, koji se nalazi južno od Beograda u blizini Ibarske magistrale, jeste da je to naselje čisto stambenog tipa, sa velikim zelenim površinama, a većina ulica nosi nazive po imenima drveća: Ulica lipa, Ulica breza, Ulica platana, Ulica kestenova, Ulica jasenova, Ulica Crvenih hrastova … Slična imena nalazimo i u zagrebačkom Retkovcu, gde su takođe ulice nazvane po drveću pa i tamo imamo Ulicu platana, Ulicu breza, Ulicu jasena, Aleju lipa, Ulicu hrastova 

Središnji deo - bez automobila (FOTO: Facebook/Kult Cerak)

U naselju Cerak Vinogradi deluje organizacija „Kulturni Cerak“, koju su osnovali mladi ljudi različitih profesija (arhitektura, istorija umetnosti, gluma …). Kako je u razgovoru za beogradsko Vreme istakla Olivera Gaborov Lazić, kao najveću akciju ovog udruženja trebalo bi izdvojiti sprečavanje usvajanja Plana detaljne regulacije (PDR) komercijalne zone između Jablaničke ulice i ulice Vinogradski venac, čime je, kaže, na teritoriji tog naselja, između dva vrtića, sprečena mogućnost izgradnje 108.000 m² visokih stambeno–komercijalnih objekata, kao i mogućnost izgradnje fabrike za preradu komunalnog otpada.

Komšije u akciji čišćenja (FOTO: Facebook/Kult Cerak)

U toku svog delovanja „Kulturni Cerak“ organizovao je niz edukativno-kulturnih događaja, kao što su predstavljanje udruženja komšijama, akcija čišćenja prostora, bazar lokalnih zanatlija, radionice za decu, udomljavanje starih ploča i knjiga ... Specifičnost koja razlikuje Cerak Vinograde u odnosu na druge delove Beograda jesu Mesta susedstva. Izvorno, kako Olivera Gaborov Lazić napominje, onako kako su Cerak Vinogradi projektovani, Centri susedstava predstavljali su zajedničke delove zgrada izgrađene u prizemljima ili kao posebni objekti ili kao aneksi, koji su pripadali svim vlasnicima stanova.

Cerak Vinogradi su već par godina zaštićeno kulturno dobro (SCREENSHOT: GoogleEarth)

Korišćeni su za razne kulturne i dodatne aktivnosti, a stanari su tu često organizovali svoje privatne proslave. Nažalost, prostori koji su nekada bili predviđeni za baletsku školu, omladinski klub, klub penzionera, salu za izložbe, salu za skupove … danas su, u suprotnosti sa propisanim merama zaštite ovog kulturnog dobra, pretvoreni u stanove ili se uopšte ne koriste, a njihove prazne prostorije su neuređene i potpuno ruinirane. Tim „Kulturnog Ceraka“ pokušava da se ovi prostori vrate vlasnicima stanova, ako ne u trajno vlasništvo, onda barem na korišćenje, da se dovedu u uredno stanje i privedu svojoj nameni.

Meštani koriste planirani prostor (FOTO: Facebook/Kult Cerak)

Gotovo u isto vreme kada je projektovan stambeni kompleks Cerak Vinogradi, na zapadnom obodu Novog Sada počinje izgradnja Novog naselja - poslednjeg planskog stambenog naselja u Novom Sadu, čija je gradnja započela takođe u drugoj polovini sedamdesetih godina 20. veka. Treba naglasiti da je ovaj stambeni kvart građen iz samodoprinosa i da su na Novom naselju stanove dobijali radnici tadašnjeg Naftagasa, Radija i televizije Novi Sad te drugih značajnih novosadskih preduzeća. Novo naselje je opremljeno svom neophodnom infrastrukturom, a uglavnom se radi o niskim zgradama s tri ili četiri sprata uz prizemlje, mada ima i ponešto solitera sa više od deset spratova. Posebna karakteristika ovog dela Novog Sada su stambeni blokovi u obliku ćiriličnog slova П, koji okružuju zelene površine u kojima nema saobraćaja. Treba istaći da je veliki broj građevinskih objekata na Novom naselju projektovala arhitektkinja Natalija Reba i njen suprug Blagoje Reba, takođe arhitekt. 

Deo novosadskog Novog naselja (SCREENSHOT: GoogleEarth)

Ceo ambijent čini svojevrsni golemi zeleni park u kojem živi skoro 50.000 stanovnika. Novo naselje ima i osnovnu školu „Prva vojvođanska brigada“, pored koje je sagrađen i veliki dečji vrtić. Oba ova građevinska objekta projektovao je poznati hrvatski arhitekta Albert Josipović. Novo naselje ima svoju poštu, dom zdravlja, biblioteku, prodavnice, kafiće i sa četiri autobuske linije dobro je povezano sa drugim delovima Novog Sada. Ipak, iako je urbanističkim planom Novog Sada iz prve polovine sedamdesetih godina predviđeno da na Novom naselju bude sagrađen i kulturni centar, o njegovoj izgradnji nije bilo ni reči sve dok se grupa mladih nije okupila oko inicijative „Novo kulturno naselje“, sa ciljem da se ideja o izgradnji kulturnog centra na Novom naselju ponovo aktuelizuje.

Kultura za zajednicu - 21114 Film Fest (FOTO: Facebook/Novo kulturno naselje)

„Novo kulturno naselje“ (čiji sam i sam član) deluje od 2014. godine sa namerom da ukaže na činjenicu da jednom velikom novosadskom kvartu nedostaju kulturni sadržaji i građevinski objekat u kojem bi se neki događaji mogli održavati. Neopterećeni simbolikom nasleđa etabliranih kulturnih institucija, na zapadnoj periferiji Novog Sada aktivisti i aktivistkinje „Novog kulturnog naselja“ počeli su da organizuju događaje i da kreiraju programe u saradnji sa zajednicom. Pozornica je postala livada između dve zgrade ili park među brezama ili breg atomskog skloništa … Na tragu ideje pozorišnog reditelja Pitera Bruka, od početka je bila uklonjena rampa između publike i izvođača, tako da su komšije svih generacija bile uključene u organizovanje kulturnih sadržaja. Posebna saradnja ostvarena je i sa osnovnom školom „Prva vojvođanska brigada“, sa čijim učenicima su rađene likovne, muzičke i filmske radionice.

Kvart u parku (SCREENSHOT: YouTube )

Vrlo brzo je inicijativa organizovalo nekoliko manifestacija: pozorišni festival „Aplauz fest“, filmski festival „21114“ i festival neafirmisanih umetnika „Dobro došli na naselje“. Posebno treba istaći i učešće u međunarodnom projektu „Magic Carpet“, u okviru kojeg svake godine na Novom naselju boravi po jedan umetnik ili umetnica iz neke od evropskih zemalja i u okviru svoje rezidencije kreira svoj umetnički rad, sve u saradnji sa lokalnom zajednicom. O interesovanju za život u urbanim zonama predgrađa svedoči i predstavljanje Novog kulturnog naselja na 15. Kvadrienalu scenskog dizajna u Pragu, juna 2023. godine. Zajedno sa Markom Jozićem, doktorandom na dramskom i audivizuelnom apartmanu u Novom Sadu i jednim od osnivača organizacije, uz podršku selektora kvadrienala, arhitekte Miodraga Kuča, predstavljao sam Novo naselje kroz neke odabrane artefakte vezane za svakodnevni život u ovom kvartu: stari Iskrin telefon iz osamdesetih godina 20. veka, teglicu domaćeg ajvara i kućicu za ptice. Na prezentaciji su bili prisutni posetioci iz različitih zemalja i u toku diskusije, u veoma živom razgovoru, postavljali brojna pitanja o svakodnevnici u ovom stambenom naselju. Tim koji je predstavljao Srbiju ovom prilikom osvojio je nagradu za aktiviranje zajednice u sklopu nacionalne izložbe. Naslov rada bio je „Moonshine Piano“.

Sadržaj za zajednicu (FOTO: Facebook/Novo kulturno naselje)

Vremenom, aktivisti „Novog kulturnog naselja“ počeli su da se bave i istorijskim nasleđem ovog kvarta, te su 2021. godine izdali publikaciju „Brevijar ulica Novog naselja“. U svojevrsnom istraživanju uređivački tim došao je do broja od 43 ulice na prostoru Novog naselja i susednog, malo starijeg stambenog kvarta poznatog kao Satelit, koji čini jedinstvenu urbanu celinu severozapadnog dela Novog Sada. Uz naziv svake ulice, brevijar sadrži i biografiju ličnosti i njen portret ili objašnjenje pojma po kojem je ulica dobila ime. Takođe, u publikaciji se nalazi mapa ulica koju prate fotografije fasada i prostora ispred zgrada. Za razliku od nekih delova Novog Sada, koji su bliži centru, na periferiji padom socijalizma nisu toliko menjana imena ulica, tako da na zgradama na Novom naselju pronalazimo imena mnogih boraca, manje poznatih u istoriografiji, koji su ratovali kao pripadnici partizanskog pokreta otpora u široj okolini Novog Sada, prvenstveno na području Fruške gore i Srema. Ulice Novog naselja i Satelita tako nose imena po Dušanu Daniloviću, Antonu Urbanu, Anđeliji Anđi Ranković, Kaći Dejanović, Bati Brkiću, ali i po češkom književniku Karlu Čapeku, srpskoj spisateljici Isidori Sekulić, karikaturisti Karlu Selešu – ocu poznate teniserke Monike Seleš.

Najnoviji projekat na kojem aktivisti organizacije „Novo kulturno naselje“ intenzivno rade jeste „Leksikon umetnika i stvaralaca Novog naselja“. U saradnji sa renomiranim kulturnim radnicima koji poznaju istorijat, urbanu mitologiju Novog naselja i koji su u određenim periodima života učestvovali u kreiranju kulturnih i subkulturnih događanja, aktivisti Novog kulturnog naselja došli su do popisa od preko sto imena umetnika i umetnica koji žive ili su jedan deo svog života proveli na Novom naselju. Imena mnogih poznatih novosadskih glumaca, slikara, književnika, muzičara, pozorišnih i filmskih reditelja vezana su za ovaj deo Novog Sada. Pomenimo samo Slavka Matića, frontmena pank-rok benda Zbogom Brus Li, Vladimira Kozbašića iz grupe Atheist Rap, širom regiona poznate glumce Jasnu Đurišić i Borisa Isakovića. Leksikon bi trebalo da bude objavljen u prvim mesecima 2026. godine.

Po svemu sudeći poslednje planirano naselje u Novom Sadu (SCREENSHOT: YouTube)

Najveći projekat na kojem „Novo kulturno naselje“ radi, a tiče se istraživanja nasleđa, jeste velika monografija povodom pedeset godina postojanja Novog naselja, u kojoj je planirano da se predstavi istorijski razvoj ovog dela Novog Sada kroz različite oblasti: istoriografiju, planiranje, urbani razvoj, demografiju, ekonomiju, sociologiju, arhitekturu, hortikulturu, obrazovanje, sport, kulturu i umetnost. Jedna od specifičnosti naše organizacije je što je, kroz svoje desetogodišnje delovanje, razvila posebnu istraživačku metodologiju koja se bazira na participativnosti ljudi koji žive u ovom stambenom kvartu – od dece predškolskog i školskog uzrasta do penzionera. Jedan od velikih prijatelja koji je pružao podršku „Novom kulturnom naselju“ bio je naš komšija Ilija Ika Bašić, nedavno preminuli glumac i producent koji je učestvovao u mnogim poznatim ostvarenjima jugoslovenske kinematografije, od starijih filmova „Kozara“, „Dolazak sa đavolom“, „Čuvar plaže u zimskom periodu“ do novijih ostvarenja kao što je „Tito i ja“.

Živimo u trećoj deceniji 21. veka. Iza sebe imamo ogromno kulturno nasleđe od antike, srednjeg veka, prosvetiteljstva, moderne, postmoderne, avangarde i neoavangarde, a sa druge strane razvoj novih tehnologija. Čini se da dolazi vreme preispitivanja i preosmišljavanja sveukupnog kulturnog nasleđa koje nam je kroz vekove ostavila istorija umetnosti. „Kulturni Cerak“ i „Novo kulturno naselje“ dobri su primeri koji mogu da pokrenu izmeštanje umetnosti u neke drugačije i neistražene urbane prostore, koji su brojni i na drugim prostorima nekadašnje Jugoslavije. Pomenimo samo Jarun u Zagrebu ili splitsko naselje Trstenik, sa izvanrednim primerima modernističke arhitekture za koje se interesuju i koje izučavaju nove generacije arhitekata. Na primeru delovanja „Novog kulturnog naselja“ dokazano je kako neke zamisli iz urbanističkih planova, koji su pravljeni pre skoro pedeset godina, mogu ponovo da se aktuelizuju. Dugogodišnjim zagovaranjem aktivista započeta je izgradnja kulturnog centra na Novom naselju, a kreativnost i inventivnost put su da se od perifernih delova naših gradova, takozvanih spavaonica, naprave nova mesta susreta, spajanja i saradnje među umetnicima novih generacija uz punu uključenost šireg stanovništva. Izmeštanje kulture na periferiju, u prostore kolektivnog stanovanja, otvara mnoge mogućnosti za kreiranje novih oblika umetničkog ispoljavanja, uz istovremeno angažovanje na očuvanju vrednog nasleđa moderne arhitekture u vremenu tranzicione devastacije i propadanja.

Lupiga.Com

Naslovna fotografija: screenshot/YouTube

Sviđa vam se ono što radimo? Želite više ovakvih tekstova? Možete nas financijski poduprijeti uplatom preko ovog QR koda. Svaka pomoć onih koji nas čitaju, čitateljice i čitatelja poput tebe, uvijek je i više nego dobrodošao vjetar u leđa.